Wojna nigdy jeszcze nie była tak blisko nas, nie za naszego życia. Być może to dlatego na nowo rozważam, jak właściwie chcę wychować synów, na jakich mężczyzn. Odważnych czy sprytnych? Kiedyś, zanim miałam dzieci, powiedziałabym bez wahania: na patriotów, walecznych, dzielnych. Teraz coraz częściej myślę o tym, że wolałabym, żeby uciekali. Ratowali swoje życie, nie kraj. Choć - przyznaję - strasznie mi z tą myślą niewygodnie.
Być może zastanawiałabym się nad tym nawet, gdyby groźby wojny nie było. J.J. jest już w takim wieku, że różnice w wychowaniu między nim a jego rówieśnikami stają się coraz wyraźniejsze, a ja coraz częściej jestem niejako wywoływana do tablicy. Bo nagle spotykamy na swojej drodze chłopca, którego ojciec nauczył się bić, bo "prawdziwy mężczyzna musi umieć się bronić". I posyła go do walki z J.J.-em. A on się bić nie umie. Próbuje, ale nie umie. Bo nigdy go tego nie uczyliśmy. Nigdy się bić nie musiał. I chłopiec się śmieje.
Mówię: - To nie jest obrona, tylko atak. Czy prawdziwy mężczyzna ma umieć atakować? I to kogoś słabszego. Jak możesz podpuszczać dziecko na dziecko?!
Ojciec chłopca jest lekko zmieszany, ale za chwilę rzuca:
- Za to twój syn będzie ciapą.
- Wolę, żeby był ciapą niż młodocianym przestępcą - odpowiadam.
Ale potem się zastanawiam: naprawdę tak wolę? Chyba tak. Z drugiej strony faktycznie powinien umieć się bronić. Tylko jak go tego nauczyć bez agresji? I czy "oddawanie" to dobra droga obrony? Może obroną powinno być właśnie pójście swoją drogą? Nie znam jeszcze odpowiedzi na te pytania. Za to rozmawiałam wtedy z J.J.-em o tym, co do czego miałam pewność:
- Nie podoba mi się, że tato tego chłopca uczy go się bić. Nie chcę, żebyś ty się bił i żebyś brał udział w takich zabawach. Czy tobie się taka zabawa podoba?
- Nie.
- Więc zrobimy tak: zaproponuj chłopcu zabawę w co innego. Może będzie chciał się pościgać albo pograć w piłkę, albo pojeździć z tobą autami. Zapytaj.
J.J. poszedł, zapytał, a po chwili siedzieli przy stole i bawili się w warsztat samochodowy.
W czasie wakacji nad morzem, w domku obok naszego mieszkali chłopcy, na oko ośmioletni. Obaj od rana do wieczora biegali po ośrodku z pistoletami i "strzelali". Początkowo J.J. próbował dołączyć, ułożył palce w pistolet i ich naśladował, ale nie trwało to długo.
- Zaraz odstrzelę ci łeb! - krzyknął jeden z nich do J.J.'a.
- Może chcecie pograć w piłkę - zapytał J.J.
- Idź stąd! - krzyknął drugi i polecieli dalej.
J.J. schował się smutny między samochodami i prawie rozpłakał.
Następnego dnia znów próbował namówić ich na grę w piłkę, ale tylko odpyskowali.
- Nie zwracaj na nich uwagi, kochanie. To nie są grzeczni chłopcy. Tylko głupki bawią się bronią - powiedziałam głośno, tak żeby słyszeli ich stojący na ganku rodzice.
J.J.-owi w tamtej chwili bardzo pomogłam, ale miałam jednak poczucie, że przesadziłam. To nie wina dzieci i chociaż one nie słyszały mojej uwagi, bo tę celowo kierowałam do rodziców (którzy zapewne i tak mieli ją w głębokim poważaniu), to jednak je obraziłam.
Nie akceptuję zabaw bronią, to prawda. Ale czy mam prawo oceniać w tej kwestii innych? Nie wiem.
I znowu: czy J.J. bez broni jest chłopcem gorszego gatunku, słabszym? Czy mówienie, że to nie jest towarzystwo dla niego, jest w ogóle rozwiązaniem? Na te pytania także nie znam odpowiedzi.
Za to o broni porozmawialiśmy:
- Czy broń jest zła, mamo?
- Nie, kochanie, jeśli służy do obrony, ale nawet wtedy to ostateczność.
- Co to znaczy?
- Że kiedy ktoś ci grozi, tobie, tacie, komukolwiek z nas i chce nam zrobić krzywdę, albo nas zabić i nie możemy się z tym kimś dogadać, bo on nie chce zmienić zdania, to może się zdarzyć, że będziemy musieli sięgnąć po broń. Ale najpierw spróbujemy na przykład zadzwonić po pomoc.
- Na policję?
- Tak, na policję. I poprosimy ich...
- ...żeby wzięli tego pana do więzienia?
- Właśnie tak.
- I dopiero jak to się nie uda, to można strzelać?
- No, jak się nie uda dogadać, ani aresztować, ani uciec, to wtedy tak.
Mimo wszystko w kwestiach agresji i obrony mam wciąż więcej pytań niż odpowiedzi. Mętlik w głowie. Chciałabym umieć oddzielić swój strach od pacyfizmu. Mieć jakiś pomysł. Chociaż jeden. Konkretny. W razie gdyby.
Na razie wiem, że jest milion innych zabaw i zabawek dla chłopców, znacznie bliższych mojemu sercu niż bijatyka i broń.